تاریخچه همه ضریح های حرم امام رضا علیه السلام 4

نام بانی ضریح سوم نامشخص است، اما به طور قطع و مسلم این ضریح در عهد فتحعلی شاه وجود داشته؛ چنان که برخی از منابع به درِ مرصع نصب شده بر روی این ضریح که توسط فتحعلی شاه در تاریخ 1233 ق اهدا شده اشاره دارند که در سمت شرقی ضریح نصب شده است.

بعضی از نویسندگان زمان نصب این ضریح را در اوایل عهد قاجاریه می دانند و بسیاری از نویسندگان باشتباه تاریخ کتیبه و نام بانی در ضریح را مربوط به ضریح دانسته و فتحعلی شاه را بانی ضریح معرفی می نمایند، در حالی که به نوشته اعتمادالسلطنه این ضریح فاقد کتیبه است.

در مورد مشخصات این ضریح نوشته اند که طول آن پنج و عرض آن سه متر و دارای دو متر ارتفاع است و جنس آن از فولاد و بر روی ضریح مطهر مشبکی مطلا و بر فراز آن شیروانی چوبی، با پوشش طلا وسط شیروانی یک سر طوق طلا مرصع به جواهر و در دو طرف آن دو قبه جواهرنشان می باشد و بالای آن هم پوشش بسیار نفیسی گسترده است.

این ضریح نیز مانند ضریح دوم مورد دستبرد قرار گرفت و در عهد سلطنت محمد شاه قاجار، پس از آن که محمد حسن خان سالار پسر آصف الدوله والی خراسان طغیان نمود، تمام طلا و نقره های روی ضریح را تصرّف کرد و درب مرصع فتحعلی شاهی را نیز از ضریح جدا نمود و به نام خود سکه زد. نوروز علی بسطامی تاریخ این واقعه را 1264 ق می داند و می نویسد پس از آن که ناصرالدین شاه بر تخت سلطنت نشست، تعمیرات صورت گرفت. ظاهراً تعمیرات ضریح در 1268 ق شروع گردید و سلطان مراد میرزا حسام السلطنه پس از آن که این درب را با تکه های طلای ضخیم پوشاند، در سال 1270 ق در نصب گردید.

به این ترتیب از دوران فتحعلی شاه قاجار به بعد سه ضریح بر روی مرقد مطهر امام رضا (ع) وجود داشته و اعتمادالسلطنه و دیگر نویسندگان از وجود این ضریح ها خبر داده اند. لذا به استناد کتیبه سردر مرصع اهدایی فتحعلی شاه (1233 ق)، از این زمان به مدت حدود یک صد و پنجاه سال سه ضریح وجود داشته و ظاهراً هیچ گونه تغییر اساسی در آن ها ایجاد نشده، تا آن که در سال 1311 ش بنا به نوشته مؤتمن، ضریح چوبی قدیمی (ضریح اول) به علت پوسیدگی در زمان نصب صندوق جدید، به کلی برداشته شده و دو ضریح دیگر پس از مرمت در جای قبلی نصب گردیده است.

مؤلف تاریخ آستان قدس، ضمن آن که علت و چگونگی این تغییرات را نقل کرده، مشخصات سه ضریح را نیز آورده است. او در مورد کیفیت این تغییرات می نویسد: پیرو راپرت خرابی صندوق در سال 1309 و اخذ مجوز شفاهی جهت تعویض صندوق چوبی قدیمی، با دعوت از علمای طراز اول خراسان و با حضور صاحب منصبان آستان قدس و نایب التولیه و معماران زبده طی صورتجلسه در مورخه 29 رجب مطابق هشتم آذرماه 1311 عملیات مرمت آغاز شده و پس از برداشتن صندوق قدیمی، ضریح طلاکوب چوبی نیز که در این زمان پوشیده و قابل ابقا نبوده است، به کلی برداشته شد، و پس از نصب صندوق ساخته شده از سنگ مرمر جدید، دو ضریح دیگر (ضریح مرصع و ضریح فولادی) پس از مرمت در جای قبلی نصب شد.

پس از برداشتن ضریح قدیمی در سال 1311 ش، از این زمان تا سال 1338 ش، یعنی حدود 27 سال فقط دو ضریح بر روی مرقد مطهر وجود داشته که ضریح مرصع در داخل و نزدیک به مرقد مطهر و ضریح فولادی منسوب به عهد فتحعلی شاه در معرض زیارت زائران بوده است.