تاریخچه همه ضریح های حرم امام رضا علیه السلام 3

ضریح دوم(ضریح نگین نشان)

ضریح دوم، ضریحی مرصّع فولادی، معروف به ضریح نگین نشان است، که در سال 1160 ﻫ.ق به آستانه مقدس تقدیم و نصب شده است. براساس شواهد تاریخی، واقف ضریح، شاهرخ فرزند رضاقلی میرزا فرزند نادرشاه افشار و نوه شاه سلطان حسین صفوی است.

اعتمادالسلطنه مشخصات این ضریح را نیز به صورت کامل در نوشته هایش آورده است. او در وصف ضریح دوم می نویسد:

«… ضریح دوم نیز از فولاد است، ولی در هر گوی آن چهار دانه یاقوت و یک دانه زمرد نصب است که دانه ها در ورق طلای ضخیمی نصب شده، مثل نگین دان انگشتر و آن را در روی فولاد ضریح نصب کرده اند، به طوری که طلا از دور نمایان است. در این ضریح، کتیبه منحصر به دو سطر خط نستعلیق چهاردانگ است که بالای سر ضریح مبارک طلاکوب کرده اند به این عبارت:

«نیازمند رحمت ایزد مستعان و تراب اقدام زوار این آستان ملائک پاسبان (سبط) سلطان نادرشاه شاهرخ شاه الحسین الموسوی الصفوی بهادرخان به وقف و نصب این ضریح و قبّه های مرصع چهارگوشه ضریح مقدس مبارک موفق گردید سنه 1160.»

درباره دیگر مشخصات این ضریح نوشته اند: «این ضریح دارای سه پنجره بوده است که پنجره بیرونی فولاد و پنجره دومی مفرغ زراندود و سومی پولاد و مُکلَّل به زبرجد و یاقوت بوده…»

البته برخی از منابع به ساخت این ضریح توسط نادرشاه اشاره دارند؛ از جمله اعتمادالسلطنه به نقل از مسیو فریزر می نویسد:

«نادرشاه بعد از تاخت و تاز افاغنه، شکوه و جلال مشهد را به درجه کمال رساند و موقوفه زیاد بر موقوفات این مکان افزود و درب بزرگ را که در طرف جنوب غربی… و مرقد را با جواهر و تزئینات مزین و ضریح فولادی منبت سابق الذکر را به دور آن نصب کرد.»

همچنین به نقل از فورشایر سیاح انگلیسی در شرح اقدامات عمرانی نادرشاه می نویسد نادر ضریح به دور مرقد مطهر نصب کرد و قندیل بسیار و زینتی از همین فلز در بالای مرقد آویخت.

نظرات مختلفی درباره نَسَب بانی این ضریح وجود دارد، اما طبق کتیبه موجود، شاهرخ بن رضا قلی میرزا پسر نادرشاه بانی این ضریح است.

وجو جواهرات بر بدنه ضریح دوم مسلم است و گزارش مؤلف جنّات ثمانیه در سال 1331 ق آخرین خبر از وجود این جواهرات و مؤید قرار داشتن چهار دانه یاقوت و یک دانه زمرّد در گوی های ضریح در حدود اواخر عهد قاجاریه است، اما با گذشت حدود بیست سال از این تاریخ به گزارش مؤتمن در سال 1311 ش، از این جواهرات خبری نیست، چنان که می نویسد: «نگین های آن، قسمتی به مرور از میان رفته و قسمتی هم باقی است» و چنین نتیجه می گیرد که در اصل، نگین های مهمی نبوده و سنگ بدل بوده است.

بنابراین در صورت وثاقت خبر، علت تغییر و تبدیل و فقدان جواهرات اصلی نصب شده بر روی ضریح دوم در این فاصله زمانی مشخص نیست.

جواهرات و اشیاء و تزئینات این ضریح در عهد افشاریه مورد دستبرد قرار می گیرد و به نوشته اعتمادالسلطنه، جانشینان نادر پس از قتل او به ضریح مطهر تعرض می کنند به نحوی که می نویسد:

«بعد از نادرشاه، مشهد افول کرد، ولی حرم محفوظ بود. نادر میرزا بعضی از زینت های حرم و قسمتی از ضریح مطلای دور مرقد را برداشت و به مصرف محاربات خود رساند. پس از آن گوی طلایی را که در بالای مرقد آویخته بود، تصرّف نمود و برادرش نصرالله میرزا غارت را تکمیل کرد و طلاهای روضه را سکه زدند که به لشکریان خود دهند.»

اما به نوشته بهبهانی جمعی از مؤمنان به سرپرستی شهید ثالث میرزا محمد مهدی مجتهد متولی آستانه طلا و جواهرات را مسترد می نمایند و دوباره ضریح را تزیین می کنند.

ضریح دوم یا ضریح مرصع از تاریخ نصب (1160 ق) به مدت حدود 73 سال در معرض زیارت قرار داشته، تا این که در تاریخ 1233 ق به قولی سومین ضریح در کنار دو ضریح قبلی و در قسمت بیرونی نصب می گردد. قبل از این تاریخ، فقط دو ضریح، یعنی ضریح قدیمی چوبی و ضریح مرصع بر روی مرقد مطهر وجود داشته است.